در دنیای ارتباطات و در نقش رسانه های همگانی (Mass Media ) برای آموزش و اطلاع رسانی به مردم می توان به روزنامه ، رادیو و تلویزیون ، کامپیوتر ،ماهواره و ... اشاره کرد .( مازار ،1375 ) که متأسفانه این گونه وسایل برای مردم ، یک سرگرمی در نظر گرفته می شوند و در زندگی اکثریت مردم نسبتاً کم اهمیت قلمداد می شوند . این دیدگاهی بس گمراه کننده و اشتباه است . وسایل ارتباطی که ما برای سرگرمی و تفریح از آنها استفاده می کنیم در آموزش و در نهایت تجربه ما تأثیر فراوان و بسزایی دارند . این امر تنها به این علت نیست که آنها بر نگرش های ما به شیوه های خاصی تأثیر می گذارند ،بلکه از آن روزی که آنها وسیله دسترسی به اطلاعاتی هستند که بسیاری از فعالیت های اجتماعی ما به آن بستگی دارد .( 2002 ، The Golbal Media).
پیش از ورود بحث در این خصوص ارائه تعریف برای برخی از واژه هاکه در این مقاله مکرر مورد استفاده قرار خواهند گرفت مفید خواهد بود :
فناوری : هرگونه ابزار یا اختراعی که توانایی های جسمی یا فکری انسان را تشدید یا تقویت کند .
رسانه : یک فناوری ( نه الزاماً ماشینی ) برای اطلاع دادن ، برای ضبط کردن ، اشتراک در نمادها وتوزیع نمادها که معمولاً محدود به حواسی خاص و همواره با نوعی شکل گیری اطلاعات است نظیر چاپ ، انواع طراحی ، ضبط صوت ، تلویزیون و مانند آن .
فناوری آموزشی : هر نوع رسانه ای که برای مقاصد آموزشی به کار گرفته می شود ، فناوری آموزشی است .
ارتباط : ارتباط عبارت است از فرایند انتقال پیام از فرستنده به گیرنده مشروط بر آنکه محتوای مورد انتقال از سوی فرستنده به گیرنده منتقل شود و بالعکس . به عبارت دیگر مشابهات معنی در ذهن گیرنده ی پیام همانند معنی مورد نظر فرستنده ی پیام باشد . فرایند ارتباط نه تنها به وسیله نوشته و صحبت برقرار شود ، بلکه می تواند با اشاره ،موسیقی ،هنرهای تصویری ، تئاتر و سایر رسانه های آموزشی نیز در رفتارهای انسانی نیز انجام گیرد .
اطلاعات : اطلاعات را می توان نوعی پیام به شمار آورد . پیام مورد نظر ما معمولاً به شکل مدرکی مکتوب یا به صورت ارتباطی شنیداری یا دیداری می باشد. اطلاعات نیز مشابه تمام پیام ها ،از یک فرستنده ارسال شده و با یک گیرنده دریافت می شود . دریافت اطلاعات به این معنا است که درک و ادراک گیرنده نسبت به مسایل ، داوری ها ،رفتارها و تصمیم گیری های او تغییر کند . اطلاعات حاوی اجزای مرتبط و معنی دار است . لیکن قواعد استقراء و استنتاج بر آن مرتبط نیست و با توجه به این موضوع اطلاعات ممکن است بسته به مقتضیات مبدا و مقصد ،تعابیر و مفاهیم متفاوتی داشته باشد و این امر مستلزم استخراج باشد و برای این منظور بهره گیری از قواعد ، استقراء و استنتاج منطقی برای این مفاهیم پدیده ها ضروری است . طبق تعریف به چنین سطحی از اطلاعات و آگاهی دانش گفته
می شود . ( رضاییان ،1379 )
با این تعریف باید بگوییم تنها گیرنده پیام می تواند مشخص کند که دریافتی های وی در واقع اطلاعات بوده و او را تحت تأثیر قرار داده است . به این ترتیب ماهیت اطلاعات انتقالی به گیرنده بیش از آن که به فرستنده مربوط باشد ، از سوی دریافت کننده آن تعیین می شود . بنابراین ، می توان گفت که درستی و صحت ، جامعیت و کامل بودن ، سازگاری و بهنگام بودن از جمله مهم ترین ویژگی هر گونه اطلاعاتی محسوب می شود .
منابع اطلاعاتی :
منبع اطلاعاتی عبارت است از بسته ای که اطلاعات مربوط به موضوع و یا موضوع های مشخصی را بدون توجه به مفهوم و ماهیت آن مستقیم و یا غیر مستقیم در دسترس گیرنده قرار می دهد . گر چه ممکن است منابع اطلاعاتی تقسیم بندی های گوناگونی از دیدگاه های مختلف داشته باشند ، یک نوع تقسیم بندی قالبی منابع مستند به شرح ذیل است :
الف ) منابع مکتوب که عبارتند از یادداشت ، مقاله ، نشریات در اشکال مختلف و کتاب .
ب ) منابع شنیداری که عبارتند از صفحات مغناطیسی، نوار کاست صدا و انواع دیسکت ها .
ج )منابع دیداری – شنیداری که عبارتند از فیلم ، ویدیو و انیمیشن .
د) دارای مستند ترکیبی که عبارتند از میکرو فیلم ، پوستر ، عکس و اسلاید .
نظام های اطلاع رسانی :
برآوردن نیازهای اطلاعاتی در حوزه های مختلف اعم از علمی ، فن آوری ،مدیریتی ، فرهنگی ، اجتماعی و ... مستلزم فعالیت واحدهای سازمان یافته در قالب نظام یکپارچه اطلاعاتی و اطلاع رسانی است . با توجه به حوزه های کاربردی وعملکردی ، نظام های اطلاع رسانی به چهار دسته تقسیم می شوند :
- نظام اطلاع رسانی فراگیر ( بین المللی ) : چنین نظام هایی به ارایه و رفع نیاهای اطلاعاتی در حوزه های مختلف کاربردی مبادرت ورزیده و از عملکردی موضوعی در سطح فراملی برخوردار است .
- نظام اطلاع رسانی ملی : با توجه به ویژگی ها ،معیارها و شاخص های موضوعی و محتوایی در تشخیص و رفع نیازهای اطلاعاتی در هر یک از نظام های سیاسی ، فرهنگی و اجتماعی ،این گونه نظام ها از دیدگاه فرا ملی ، نظام هایی مستقل هستند و می تواند کارکردی متفاوت از دیگر نظام های مشابه داشته باشند .
- نظام اطلاع رسانی منطقه ای : این سطح از نظام های اطلاع رسانی دارای حد و مرز دقیق و تعریف شده ای نیستند و می تواند یک منطقه جغرافیایی ( از یک شهر تا چند استان ) را پوشش دهد .
- نظام اطلاع رسانی محلی : ویژگی متمایز کننده چنین نظام هایی محدودیت موضوعی و جغرافیایی در ارایه اطلاعات است . از مشخصات دیگر چنین نظامی جریان اطلاعت و نیازمندی های اطلاعاتی در حوزه های تخصصی است .
جهانی شدن
جهانی شدن اصطلاحی است برای بیان تعامل فزاینده و پیچیده میان افراد ،شرکت ها ،نهادها وبازارها در ورای مرزهای ملی است . جهانی شدن خود را در غالب رشد جریان تجارت ، فناوری مالی ،افزایش نفوذ بازیگران جامعه مدنی بین المللی ، عملیات جهانی شرکت های فراملی و افزایش شدید ارتباطات و مبادله اطلاعات در ورای مرزها به ویژه از طریق اینترنت نمایان می کند .( اردلان ،1379 )
جهانی شدن از نظر سارتین آلبرو عبارت است از فرایندهایی که بر اساس آن تمام مردم جهان در یک جامعه واحد و فراگیر به هم می پیوندند . امانوئل ریشستر نیز جهانی شدن را این گونه تعریف می کند : شکل گیری شبکه هایی که طی آن اجتماعاتی که پیش از این در کره خاک دور افتاده و منزوی بودند و در وابستگی متقابل و وحدت جهانی ادغام می شوند را جهانی شدن می گویند .(سوری ،1380 ) کاستلز با اشاره به عصر اطلاعات ، جهانی شدن را ظهور نوعی جامعه شبکه ای عنوان می کند . نظام جهانی : اقتصاد ، سیاست وفرهنگ ، جهانی شدن را فرآیندهایی تفسیر می کند که به واسطه آنها ، جهان به مکانی واحد و دارای ویژگی های یک نظام تبدیل می شود . ( باری ، 1378 :7 ) مانوئل ( کاستلز ، 1380 : 35 ) او این جامعه شبکه ای را در ادامه حرکت سرمایه داری ، پهنه اقتصاد ،جامعه و فرهنگ را در بر می گیرد ،معرفی
می کند . (قزلسفلی ، 1379 :145 )
جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات
رشد و پیشرفت فن آوری ارتباطات و گسترش هر چه بیشتر روابط بین المللی ، زمینه ساز جهانی شدن بوده است . در واقع توسعه ارتباات زمینه مساعدی را فراهم آورده است که در آن پدیده های مختلف برد جهانی یابند ، ارتباطات را نمی توان عامل جهانی شدن نامید ، بلکه از آن به عنوان ابزار جهانی شدن دانست . بهره مندی پدیده های مختلف از فناوری ارتباطات این امکان را فراهم می کند که خود را در عرصه جهانی مطرح و یا حتی بر جهانیان تحمیل کنند . مهم ترین پیامد آن پیدایش و گسترش یک بازار جهانی برای تمامی ابعاد زندگی است . (قریشی ، 1379 :381 )
انقلاب سوم فناوری در پایان قرن بیستم در حوزه ارتباطات و اطلاعات تحولات اساسی به همراه آورده است . فناوری اطلاعات شامل شبکه های اطلاعاتی کامپیوتر ، کمیت و کیفیت اطلاعات قابل دسترسی در سطح جهان را به شیوه ای انقلابی و بی سابقه دگرگون ساخته است . فناوری ماهواره ای موجب ظهور رسانه های الکترونیکی در سطح جهانی شده است . در نتیجه این تحولات فاصله مکانی و جغرافیایی معنای خود را از دست می دهد و حوزه مشترکی در سطح جهان پدیدار می شود . (3: 5991 , cairncross ) .

کارکرد منتقل کننده فرهنگ

از کارکردهای رسانه ها انتقال اطلاعات ، ارزش ها و هنجارها از یک نسل به نسل دیگر است . بدین وسیله رسانه ها به یگانگی و انسجام اجتماعی و گسترش آن کمک می کنند و اساس تجربیات مشترک را توسعه می دهند . رسانه ها همچنین به یکپارچه کردن افراد یا جامعه کمک می رسانند و به جامعه پذیری آنها پس از آموزش رسمی و سال های قبل از آن نقش مهمی بازی می کنند . لازارسفلد و مرتون معتقدند که رسانه ها با ایفای چنین نقشی و با شناساندن فرد به جامعه به کاهش احساس بیگانگی یا احساس بی ریشگی در او مساعدت می کنند.
انفجار ارزش ها
توسعه علوم ، فنون و ایجاد امکانات ارتباطی سریع و آسان بعد زمان و مکان را در هم شکسته و امکان تلاقی ارزش ها را فراهم آورده است . این وظیفه آموزشی وسایل ارتباط جمعی است تا ارزش های مهم ملی و قومی را در مقابل ارزش های وارداتی مقاوم سازد . با توجه به مشکلات و مسایل جدیدی که در اثر پیشرفت های اخیر در زمینه وسایل ارتباط جمعی پدید آمده است ، فعالیت های آموزشی حساسیت و اهمیت بیش تری پیدا کرده وباید خود را با این پیشرفت ها همگام کنند تا از این حرکت سریع ، عقب نماند. بدین ترتیب فناوری آموزشی ایجاد شده و در خدمت آموزش در آمده است .
متخصصین دلایل گوناگونی برای استفاده از فناوری آموزشی و توجه به استفاده از وسایل مختلف بیان داشته اند . دلایل استفاده از مواد و وسایل آموزشی تحت دو عنوان به شرح زیر ذکر شده است :
1- معضلات و مشکلات آموزشی
یکی از دلایل استفاده از مواد و وسایل آموزشی ، مشکلات و مسائل ناشی از پیشرفت جوامع و بروز نیازهای جدید می باشد . همانگونه که اشاره شد مسائلی چون انفجار جمعیت و در نتیجه ازدیاد جمعیت واحب التعلیم که خود مستلزم تدارک امکانات مالی و انسانی ونیز تجهیزات زیادتری است ، انفجار دانش وارزش ها و همچنین مشکلات خاصی که بعضی از کشورها با آن مواجه هستند ، همانند کمبود بودجه و امکانات کافی جهت تخصیص به آموزش و پرورش ، همه و همه استفاده از مواد و وسایلی را که بتواند تعداد بیشتری از مخاطبان را با کیفیت و اثر بخشی بیشتری آموزش دهد ،امری ضروری و گریز ناپذیر ساخته است . ( احدیان ، 1377 : 19 )
2- نقش حواس در یادگیری
دومین دسته از دلایل استفاده از مواد و وسایل آموزشی نقشی است که حواس مختلف دریاد گیری دارند . نتایج تحقیقات نشان داده اند که حواس مختلف د ر یادگیری نقش واحدی ندارند . یافته های زیر این تفاوت را به خوبی نشان می دهئد . این یافته ها مشخص می کنند که در انسان های معمولی حدوداً : 75 درصد یادگیر یاز طریق کاربرد حس بینایی ، 13 درصد یادگیری از طریق کاربرد حس شنوایی ، 6 درصد یادگیری از طریق کاربرد حس لامسه ، 3 درصد یادگیری از طریق کاربرد حس بویایی و 3 درصد یادگیری از طریق کاربرد حس چشایی صورت می گیرد .
ملاحظه می شود که قسمت اعظم یادگیری انسان ( 75 درصد ) از طریق کاربرد حس بینایی و مجموعاً 12 درصد از طریق کاربرد حس لامسه و بویایی و چشایی صورت می گیرد که روی هم 87 درصد را تشکیل می دهد . با وجود این در بسیاری از موارد معلمان بر کاربرد 13 درصد حس شنوایی تأکید فراوان دارند ، در حالی که نتایج تحقیقات و پژوهش هایی که در زمینه گوش دادن به عمل آمده است اطلاعات زیر را در اختیار ما قرار می دهد :
- حدود 60 درصد از وقت فراگیران در مدارس ابتدایی و 90 درصد در مدارس متوسطه و دانشگاه ها صرف گوش دادن می شود .
- مخاطبان تنها قسمت ناچیزی از آنچه را شنیده اند قادرند به خاطر بسپارند (شاید حدود 51 تا 31 ) . حتی اشخاص بالغ نیز به طور متوسط قادر به حفظ کردن 50 درصد از شنیده ها در ذهن خود هستند . حدود دو ماه بعد میزان این محفوظات به نصف نیز کاهش خواهد یافت . همان طور که ملاحظه می شود با وجود صرف وقت نسبتاً زیاد در کاربرد حس شنوایی ، میزان یادگیری بسیار ناچیز است .در حالی که برنامه ریزی حساب شده و منطقی در کاربرد حواس مختلف از جمله بینایی می تواند نتایج مفیدتری را در پی داشته است . ( احدیان، 1377 : 24 )
فرایندهای یادگیری در افراد
در فرایندهای یادگیری 4 مرحله مرتبط به هم وجود دارد که عبارتند از :
- نیاز به یادگیری ( انگیزش ، اشتیاق ، علاقه و غیره )
- انجام دادن ، آزمایش ،تجربه ، عمل ، یادگیری از طریق اشتباهات
- بازخورد ( اطلاع از صحت یا سقم عمل انجام یافته ، خوب بودن آن و غیره )
- جذب ( درک واستنباط ، تجربه یادگیری و درک بازخورد ، برآورد و بررسی ، احساس مالکیت نسبت به آنچه یاد گرفته شده است . )
در اینجا به طور خلاصه این روش ها را توضیح می دهیم :
احساس نیاز : استفاده از سیستم های یادگیری مبتنی بر کامپیوتر ، مثل ویدئوی تعاملی بسیار جذاب است . زیرا این سیستم ها با فراهم آوردن تصاویر رنگی و زیبا ، گرافیک ها و صداهای جالب انگیزه فعالیت و کار را چند برابر می کنند و به صورت تعاملی در هر لحظه بازخورد لازم را ارائه می دهند . به عبارت دیگر یادگیرندگان از کار با این نوع منابع یادگیری لذت می برند . از این رو ، در اغلب منابع یادگیری مبتنی بر کامپیوتر مرحله ی احساس نیاز یکی از مراحل اصلی فرایندهای یادگیری است .
انجام دادن : یادگیری مبتنی بر رسانه های نوین از هر نوع وشکل اساساً یادگیری از طریق انجام دادن است . اساس تمام منابع آموزشی مبتنی بر رسانه ها نوین فراهم آوردن فرصت های تصمیم گیری و انتخاب برای یادگیرندگان و ارائه اطلاعات و داده های لازم به منظور تعبیر و تفسیر این اطلاعات است . به علاوه ، اکثر منابع یادگیری مبتنی بر رسانه های جدید در آرامش شخصی نسبی مورد استفاده قرار می گیرند . در اینجا چنان چه شخصی در هنگام کار با کامپیوتر دچار خطا شود و به سئوالاتی که کامپیوتر مطرح می کند ، پاسخ غلط دهد ، زیاد مهم نیست . در واقع اگر یادگیرندگان که از بسته های یادگیری مبتنی بر کامپیوتر استفا ده می کنند به عمد گزینه غلط را انتخاب کنند یا اطلاعات نادرستی وارد کنند ، این بسته ها به آنها پاسخ می دهند . بنابراین یادگیری از طریق انجام دادن ،با ارتکاب اشتباه های بدون خطر انجام می گیرد . هیچ معلم یا آموزش دهنده ای در کنار یادگیرنده وجود ندارد که این خطاها را رد و با یادگیرنده در مورد پاسخ درست و سنجیده بحث کند بلکه خود یادگیرنده به تنهایی به مسایل و عملکرد خود از طریق کامپیوتر پی می برد .
بازخورد : احتمالاً این حلقه قوی ترین حلقه در زنجیره یادگیری مبتنی بر کامپیوتر است و بازخورد عملی است که یادگیرندگان بعد از انجام آن دریافت می کنند ( مثل وارد کردن اطلاعات ، انتخاب گزینه ، دادن برنامه و ... ) در عمل یک بازخورد فوری است . در این فرایند پاسخ های بسته یادگیری روی صفحه نمایان می شود ( یا روی کاغذ چاپ می گردد یا از بلندگوها پخش می شود ) این روش به هیچ وجه با موقعیت های آموزشی سنتی قابل مقایسه نیست .بنابر این یادگیرندگان با آن که می دانند به طور دقیق چه نوع بازخوردی به دست خواهند آورد ، ولی باز هم بازخورد لازم را درباره عملکرد خود دریافت می کنند .
جذب : مسئله مرتبط با بسته های یادگیری مبتنی بر وسایل ارتباطی نوین و به خصوص کامپیوتر این است که یادگیرندگان همیشه نمی توانند به آنها دسترسی داشته باشند . با وجود این ، به سبب آنکه در بسته های یادگیری مبتنی بر کامپیوتر یادگیرندگان بر سرعت مطالعه و پیشروی خود کنترل زیادی دارند ، اغلب می توانند هر جا که بخواهند با سرعت بیش تری مطالعه کند و جلو بروند یا کندتر حرکت کنند ، و قسمت های مختلف بسته را آن قدر تکرار کنند تا کاملاً برایشان درک و جذب شود .( پارسا ، 1377 : 46 )
نقش رسانه در آموزش های فرهنگی
بر خلاف تصور اکثر افراد ، ارتباطات انسانی به هیچ وجه منحصر به ارتباط چهره به چهره انسان ها نیست . از دویست سال پیش تاکنون هنر ارتباط جمعی به صورت یک واقعیت غالب جامعه کنونی در آمده و دو مسأله عمده رشد ارتباطات را به جلو انداخته است . اول این که توانایی بشر در خلاقیت که منتهی به پیشرفقت هایی در چاپ ، ارتباطات راه دور ، عکاسی ، رادیو و تلویزیون و کامپیوتر شده و دیگری سرعت فعالیت ها که باعث تحول و انتشار و دریافت اطلاعات شده است ، به طوری که اخبار از شکل محلی در آمده و جنبه ملی و بین المللی پیدا کرده است . وسایل ارتباط جمعی با در دسترس قرار دادن برنامه ها ، فرهنگ جدیدی را به وجود می آورند. کشورهای پیشرفته صنعتی بر اثر فناوری اطلاعات با القای فرهنگ خود بر بسیاری از کشورهای جهان سوم ، فرهنگی جدید ایجاد کرده اند که آن کشور را تحت تأثیر قرار داده اند .
گودمن ( Goodman ) معتقد است هر فرد فرهنگ خود را منعکس می کند و به طور کامل تولید کننده فرهنگش نیست . بنابراین فرهنگ به طور عمده آفریده های هنری یک ملت است که هویت او را تشکیل می دهد این فرایندها همان میراثی است که الگوی اندیشه رفتار جهان بینی انتظارات و آینده نگری این ملت را تعیین می کند . پس مجموعه مشخصات معنوی فکری و احساسی که شاخص یک ملت است به عنوان فرهنگ آن ملت نامیده می شود .
اگر یک جامعه را به مثابه یک جسم در نظر بگیریم فرهنگ روح آن جامعه است و به همین دلیل هیچ جامعه ای بدون فرهنگ وجود ندارد ، تاریخ نشان می دهد که جامعه در هر مرحله از رشد اقتصادی روحی دارد که همان فرهنگ است .
بر این اساس ، به نظر مارشال مک لوهان تأکید روز افزون مشارکت در زمینه های مختلف از کلاس گرفته تا سیاست ، همگی نشانه تولد و رشد فرهنگ جدید است که از رسانه ها منتج می شود .
نتیجه گیری
با انقلاب اطلاعات و ارتباطات ( Revolution information and comuunication ) که مرزهای ملی را در نوردیده و تحولات شگرفی را در عرضه جهانی شدن خلق کرده است و حجم بالای اطلاعات و دانش های تازه به راحتی از طریق شبکه های اطلاعاتی در دسترس همگان قرار می گیرد دیگر ، جای هیچ گونه تردیدی در شکل گیری دهکده جهانی وجود ندارد در این که فناوری جدید اطلاعاتی و ارتباطی عامل قوی برای تغییر و دگرگونی محسوب می شود ، شکی نیست . این فناوری می تواند همچون ابزاری مفید به انسان معاصر کمک کند تا با استفاده از آخرین پدیده های علمی زندگی دلخواه و آرمانی و پربار و پر تلاشی داشته باشد ضمن این که اگر این ابزار غلط ، نادرست و یا با سوء نیت به کار گرفته شود ، می تواند به صورت نیرویی ویران کننده و مصیب بار عمل نماید .
رسانه ها می توانند بر انگیزنده ، تقویت کننده ، اطلاع دهنده ، راهنمایی کننده و کمک کننده یادآوری و ... باشند . بر این اساس ، فناوری می تواند آموزش را مولدتر ،انفرادی تر و مؤثرتر و یادگیری را فوری تر سازد ؛ شالوده علمی تری به کار تعلیم دهد و دسترسی به آموزش را برابرتر کند .
آموزش های مبتنی بر فناوری نوین، با تغییرات اساسی که در مفاهیم آموزش سنتی ایجاد کرده توانسته است بسیاری از کاستی ها و ناکارآمدی های سیستم های سنتی آموزش را رفع کند و تغییرات بنیادی و اساسی را در آموزش به وجود آورد.
بر این اساس می توان محور تغییرات ایجاد شده را حذف زمان و مکان و محدودیت های منابع آموزشی از سیستم های سنتی عنوان کرد . این امر سبب تغییر تکنیک ها ، روش ها و رویکردها در امر آموزش شده است . فناوری اطلاعات امکانات زیادی را در اختیار افراد قرار داده و می دهد . با استفاده از دنیای مجازی در آموزش ، می توان به روش های نوین و کارآمدی از آموزش دست یافت . بهره گیری از چنین نظام هایی که از امکانات جهان مجازی استفاده می کنند ،می تواند سبب افزایش بهره وری در سیستم های آموزشی انعطاف پذیر در زمان و مکان و بسیاری دیگر از مسایل در جوامع شوند .
مؤلف: دکتر عبدالرضا شاه محمدی